Kontekst: nowa wersja projektu ustawy i zaproszenie do dyskusji

Profesor Krzysztof Piech opublikował na LinkedIn zapowiedź nowej wersji projektu ustawy o rynku kryptoaktywów, zapraszając jednocześnie środowisko do wyrażania opinii i zgłaszania uwag. W swoim poście wspomniał, że w ostatnią sobotę na Crypto Community Conference w Łodzi zgłosiłem pomysł, aby dostawcom usług kryptoaktywowych (CASP) nie były automatycznie wypowiadane umowy o prowadzenie rachunków bankowych. Profesor Piech poinformował następnie, że kwestia ta została uwzględniona w nowej wersji projektu.

Cieszę się, że temat ten zyskuje uwagę i trafia do procesu legislacyjnego. Chciałbym jednak doprecyzować, o co dokładnie mi chodziło – ponieważ moja propozycja jest szersza niż sam zakaz automatycznego wypowiadania umów.

Nie chodzi tylko o automatyzm wypowiadania – chodzi o jasne reguły gry

Moja propozycja nie dotyczyła wyłącznie kwestii automatycznego wypowiadania umów rachunków bankowych. Problem, który identyfikuję, jest głębszy i dotyczy braku jasnych, ustawowych reguł zarówno otwierania, jak i prowadzenia rachunków bankowych dla licencjonowanych dostawców usług kryptoaktywowych.

Chodzi o stworzenie kompleksowego prawa do rachunku bankowego – przepisu, który po pierwsze przyznaje licencjonowanym CASP pozytywne prawo ustawowe do otwarcia i prowadzenia rachunku bankowego; po drugie wyczerpująco określa zamknięty katalog przesłanek odmowy; po trzecie wprowadza proceduralne gwarancje (pisemne uzasadnienie, minimalny okres wypowiedzenia, mechanizm odwoławczy); a po czwarte zapewnia nadzór KNF nad praktykami banków w tym zakresie.

To podejście wynika z mojej kompleksowej analizy porównawczej wszystkich 27 państw członkowskich UE.

De-banking CASP: problem ogólnoeuropejski

De-banking – czyli odmawianie lub wypowiadanie rachunków bankowych firmom kryptowalutowym – dotyka według szacunków aż 86% europejskich startupów kryptowalutowych. Problem ten jest szczególnie dotkliwy, ponieważ art. 70 ust. 3 rozporządzenia MiCA wymaga od CASP przechowywania środków klientów w instytucjach kredytowych. Tworzy to zależność kołową: CASP potrzebują rachunków bankowych, aby spełnić wymogi MiCA, ale banki rutynowo odmawiają im obsługi.

Spośród 27 państw członkowskich UE jedynie Francja i Łotwa uregulowały w swoich krajowych ustawach implementujących MiCA kwestię dostępu CASP do usług bankowych. Pozostałe 25 państw – w tym do tej pory Polska – pozostawiło tę lukę otwartą.

Wzorce zagraniczne: Francja i Łotwa

Najbardziej rozbudowany przepis wprowadziła Francja. Art. L. 312-23 Code monétaire et financier tworzy prawdziwe droit au compte (prawo do rachunku) dla autoryzowanych CASP, ograniczając podstawy odmowy do dwóch wąsko zdefiniowanych kategorii: niemożność spełnienia obowiązków AML/KYC oraz nadmierny profil ryzyka modelu biznesowego. Przepis nakazuje również minimalny 2-miesięczny okres wypowiedzenia.

Łotwa podjęła ambitną próbę przyznania CASP prawa do rachunków w banku centralnym, co zostało zablokowane przez EBC. Pozostaje jednak prawo do otwarcia rachunku w instytucji kredytowej.

Sytuacja Polski: podwójne weto i próżnia prawna

Polska po dwóch wetach prezydenckich nie posiada funkcjonującej ustawy implementującej MiCA. Nie istnieje prawo do rachunku bankowego ani dla CASP, ani nawet dla instytucji płatniczych. Stanowisko KNF kwalifikujące relacje bank–instytucja płatnicza jako bankowość korespondencyjną dodatkowo zaostrza problem, uruchamiając wzmocnone środki należytej staranności i kwestionariusze liczące ponad 100 pytań. Polskie firmy kryptowalutowe według doniesień inkorporują się w Czechach, Austrii, na Cyprze i Malcie, aby uzyskać licencje MiCA i paszportować je z powrotem do Polski.

Moja propozycja: pełne brzmienie przepisu

Na podstawie analizy porównawczej 27 państw członkowskich UE, orzecznictwa TSUE (wyrok Safe Interenvios), stanowisk EBA i FATF oraz doświadczeń francuskich i łotewskich, proponuję następujący przepis do polskiej ustawy o rynku kryptoaktywów:

Art. [X]. Prawo do rachunku bankowego dostawców usług kryptoaktywowych

Ustęp 1. Dostawca usług kryptoaktywowych, który uzyskał zezwolenie na podstawie art. 59 lub dokonał notyfikacji na podstawie art. 60 rozporządzenia (UE) 2023/1114, oraz emitent tokenów powiązanych z aktywami, który uzyskał zezwolenie na podstawie art. 16 tego rozporządzenia, mają prawo do otwarcia i prowadzenia rachunku bankowego lub rachunku płatniczego w instytucji kredytowej, oddziale instytucji kredytowej lub oddziale banku zagranicznego działającego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w celu wypełnienia obowiązków zabezpieczeniowych określonych w art. 70 ust. 3 rozporządzenia (UE) 2023/1114 oraz prowadzenia działalności operacyjnej związanej ze świadczeniem usług kryptoaktywowych.

Ustęp 2. Instytucja kredytowa może odmówić otwarcia lub wypowiedzieć rachunek, o którym mowa w ust. 1, wyłącznie w przypadku gdy:

a) instytucja kredytowa nie jest w stanie wypełnić obowiązków wynikających z ustawy z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu wobec wnioskodawcy, pomimo zastosowania wzmocnionych środków należytej staranności wobec klienta; lub

b) wnioskodawca lub jego model biznesowy prezentuje profil ryzyka, który na podstawie indywidualnej oceny udokumentowanej na piśmie został oceniony jako przekraczający apetyt na ryzyko instytucji kredytowej, pod warunkiem że ocena opiera się na konkretnych, zidentyfikowanych czynnikach ryzyka dotyczących indywidualnego wnioskodawcy, a nie na ogólnej kategoryzacji dostawców usług kryptoaktywowych jako klasy.

Ustęp 3. Odmowa na podstawie ust. 2 musi być zakomunikowana na piśmie w terminie 14 dni od dnia złożenia wniosku, ze wskazaniem konkretnych i szczegółowych przyczyn. Instytucja kredytowa jednocześnie zawiadamia KNF o odmowie, podając przyczyny odmowy oraz opis zastosowanych środków należytej staranności.

Ustęp 4. W przypadku wypowiedzenia umowy rachunku z inicjatywy instytucji kredytowej, instytucja ta zapewnia posiadaczowi rachunku co najmniej 2-miesięczny okres wypowiedzenia na piśmie, ze wskazaniem konkretnych przyczyn wypowiedzenia. Instytucja kredytowa jednocześnie zawiadamia KNF.

Ustęp 5. Dostawca usług kryptoaktywowych, którego wniosek został odrzucony lub któremu wypowiedziano rachunek, może złożyć wniosek do KNF, która bada, czy odmowa lub wypowiedzenie spełnia wymogi ust. 2–4 oraz zasadę proporcjonalności. KNF wydaje decyzję w terminie 30 dni.

Ustęp 6. KNF publikuje roczne zagregowane statystyki dotyczące liczby odmów i wypowiedzeń zgłoszonych na podstawie niniejszego artykułu, bez ujawniania tożsamości poszczególnych podmiotów.

Dlaczego to ważne: równowaga między AML a dostępem

Proponowany przepis unika dwóch skrajności. Nie tworzy prawa absolutnego, które przeważałoby nad uzasadnionymi obawami AML – co byłoby sprzeczne ze standardami FATF. Nie pozostawia też CASP zależnych od jednostronnej decyzji banków – co czyni obecne polskie ramy prawne de facto.

Dwuprzesłankowe ograniczenie podstaw odmowy odzwierciedla model francuski. Wymog indywidualnej oceny i zakaz ogólnej kategoryzacji kodyfikują standard proporcjonalności TSUE z wyroku Safe Interenvios (C-235/14). Pisemne uzasadnienie i zawiadomienie KNF budują na istniejącym polskim mechanizmie z art. 4 ust. 8 ustawy o usługach płatniczych, wzmacniając go prawem odwołania.

Zaproszenie do dyskusji

Dziękuję profesorowi Piechowi za uwzględnienie tematu prawa do rachunku bankowego w pracach nad nową wersją projektu ustawy. Temat ten jest kluczowy dla przyszłości polskiego rynku kryptoaktywów i zasługuje na pogłębioną dyskusję z udziałem środowiska regulacyjnego, bankowego i kryptowalutowego.

Pełna analiza porównawcza obejmująca szczegółowe badanie implementacji MiCA we wszystkich 27 państwach członkowskich UE, wraz z uzasadnieniem każdego elementu proponowanego przepisu, jest dostępna na żądanie.

Zapraszam do kontaktu i wyrażania opinii.